UKUQHUBEKA kwezigameko zodlame lobulili, udlame olubhekiswe kubantu besifazane kanye nezehlakalo zobugebengu ezikhungweni zemfundo ephakeme kuholele ekutheni uMnyango weMfundo ePhakeme ukuQeqesha nezobuChwepheshe uqhube umkhankaso wokuqwashisa ngezindlela zokuzivileka kulesi sihlava.
Umnyango uqhube lo mkhankaso ngokubambisana neHigher Health South Africa, okuyinhlangano egqugquzela nethuthukisa ezokuphepha nezempilo ezikhungweni zemfundo ephakeme. Umkhankaso uhanjiswe ezikhungweni zemfundo ephakeme kwizifundazwe ezehlukene. Ubuholwa iPhini likaNgqongqoshe uMnuz Buti Manamela.
Lokhu kulandela ucwaningo olwenziwe umnyango oluveze ukuthi cishe u-62% wezitshudeni uzizwa ungaphephile uma usemagcekeni ezikhungo. U-60% wabasebenza emagcekeni ezikhungo nawo uzizwa ungaphephile, ekubeniu-71% wabafundisayo nabo bezizwa bengaphephile.
Lo mkhankaso uphinde wasetshenziselwa nokuhlomisa izitshudeni kanye nabasebenzi ngomthelela wengcindezi nokhwantalala, kanye nezindlela zokumelana nakho. Kuvele ukuthi kwezinye zezinto okuvele ukuthi zinomthelela kulokhu kungaba ububha, izifo ezithelelana ngokocansi, ukungalingani kobulili nokunye.
Umkhankaso wethulwe eMangosuthu University of Technology (MUT) wabe sewedlulela kwezinye izikhungo. EMUT kuphinde kwakhunjulwa izitshudeni zakule nyuvesi ezadlula emhlabeni ngenxa yodlame olubhekiswe kubantu besifazane. Kukhunjulwe uZolile Khumalo owabulawa ngo-2018 kanye noXolile Mbatha obulawe ngenyanga eyedlule.
UManamela uthe akekho umuntu okumele ezizwe engaphephile ngenxa yodlame kanye nokucwaswa okubhekiswe kuhlobo oluthile lwabantu. Uthe kudingeka izimpendulo ukuthi kungani abantu nezinhlelo ezibekelwe ukuphephisa abantu ezikhungweni zemfundo ephakeme zingasebenzi.
“Kumele sazi ukuthi ikuphi okumele sikwenze ukuze sizoqinisekisa ukuthi izitshudeni zifunda zize ziphothule izifundo zazo. Kumele sazi ukuthi sikuqeda kanjani ukubulawa kwezitshudeni. Lento eyenzeka ezikhungweni zemfundo ephakeme itshengisa ukuthi siluhlobo olunjani lomphakathi, konke lokhu kumele sikushintshe,” kusho uManamela.
UNks Bile Mlondo owayeyisitshudeni saeMUT naye oseke waba isisulu sodlame olubhekiswe kwabesimame, ukhuthaze bonke abake baba izisulu zalesi sihlava ukuba bethole usizo ngokwelulekwa ngokwengqondo. Uthe ukufela ngaphakathi kwenza ukuthi ube nenzondo ongeke ukwazi ukuyichaza, egcine yenza impilo ibe nzima.
“Uma ugcina lobu buhlungu ngaphakathi ugcine ungasakwazi ukuhlala nabantu ngoba uhlale ucabanga ngento ebuhlungu eyakwenzekela. Awukwazi ngisho nokwakha ubudlelwane obusha ngoba uhlale wesabela ukuthi ungaphinde ugileke. Kusemqoka ukukhuluma ngokukwehlekele ngoba uthola abantu abafisa ukukusiza,” kusho uMlondo.
Obemele iHigher Health South Africa uNks Palesa Khambi, uthe kusemqoka ukuthi kunikwe abantu abasha ithuba lokuzikhulumela ngezinkinga abahlangabezana nazo ngoba yibo kuphela abangathola izisombululo zazo. Uthe kumele bevulelwe izikhala kwezenkolo, amasiko, ezindabeni zomphakathi kanye nakwisimo sezwe.
UDkt Manyane Makua oyiPhini likaShansela eMUT, uthe inyuvesi iphatheke kabi ngokwehlekele uKhumalo, uMbatha kanye nazo zonke izisulu zodlame olubhekiswe kubantu besifazane ezikhungweni zemfundo ephakeme. Uthe inyuvesi izoqhubeka nebikuhlelile ukuvikela izitshudeni nabasebenzi bayo.
UNobuhle Nhlengethwa oyiPhini likaMengameli woMkhandlu weziTshudeni eMUT, ukhuthaze izitshudeni ukuba zikhulume ngezinkinga ezihlangabezana nazo ezindaweni zokuhlala kanye nasemagcekeni esikhungo. Uthembise ukuthi lo mkhandlu uzovikela, uphinde usize zonke izitshudeni ezibuthaka nezikhungathekile.






